• warning: Declaration of views_handler_filter::options_validate(&$form, &$form_state) should be compatible with views_handler::options_validate($form, &$form_state) in /home/arashakz/old.arasha.kz/sites/all/modules/views/handlers/views_handler_filter.inc on line 0.
  • warning: Declaration of views_handler_filter::options_submit(&$form, &$form_state) should be compatible with views_handler::options_submit($form, &$form_state) in /home/arashakz/old.arasha.kz/sites/all/modules/views/handlers/views_handler_filter.inc on line 0.
  • warning: Declaration of views_handler_filter_boolean_operator::value_validate(&$form, &$form_state) should be compatible with views_handler_filter::value_validate($form, &$form_state) in /home/arashakz/old.arasha.kz/sites/all/modules/views/handlers/views_handler_filter_boolean_operator.inc on line 0.
  • warning: Declaration of views_handler_filter_term_node_tid::value_validate(&$form, &$form_state) should be compatible with views_handler_filter::value_validate($form, &$form_state) in /home/arashakz/old.arasha.kz/sites/all/modules/views/modules/taxonomy/views_handler_filter_term_node_tid.inc on line 0.
  • warning: Declaration of views_handler_argument::init(&$view, &$options) should be compatible with views_handler::init(&$view, $options) in /home/arashakz/old.arasha.kz/sites/all/modules/views/handlers/views_handler_argument.inc on line 0.

Өтірікті әшкерелеуші детектор: қажет пе, жоқ па?

06 Ақпан, 20125326168


Қаңтар айының басында Сенат депутаттары арнайы қызметке жұ­мыс­қа қабылданатындарды өтірікті әшке­релеуші детектордың апаратынан өткі­зу­ге міндеттейтін заңды қабылдады. Сөй­тіп, арнайы қызметке үміткерлерді өтірікті әшкерелеуші детектордан психо­физиологиялық, полиграфиялық зерттеуден өткізуге байланысты ереже заңнамалық тұрғыда бекітілді. «ҚР арнайы мемлекеттік органдарына қа­тысты мәселелер жөніндегі Қазақстан Республикасының  бірқатар заң­намалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңға байланысты ҰҚК органы қызметкерлеріне және ішкі «Сырбар» барлауына үміткерлер мен президенттің қорғаушы қызметі енді полиграфиядан тестілеуден өтетін болады.

Осы орайда, полиграфиядан тесті­леу­ден өткізу адам құқын шектеуге ұрын­дырмай ма, сондай-ақ, полиграфия­ны басқа да жағдайларда қолдану мен оны заңдық тұрғыда бекіту жайы және осы­дан туындаған бірқатар мәселелер жөнінде Алматы полиграфологтары қауым­дас­тығының мүшесі, полиграфолог-маман Андрей ГАЙДАМАШЕВ, Алматы қаласы қылмыстық істер жө­ніндегі маман­дан­дырылған ау­дан­ара­лық сотының судьясы Қасым ҚАЛ­МАҒАМБЕТОВ, Алматы қаласы адвокаттар алқасының қорғаушылары – Шынқуат БАЙЖАНОВ пен Сергей БОРОВИНСКИЙ, Алматы қаласы прокуратурасы баспасөз қызметінің жетекшісі Гүлнәр БАЙСАЛАМОВА дөңгелек үстел басында пікір білдірген еді. 

Андрей ГАЙДАМАШЕВ:
– Батыста, Америкада поли­гра­фияның қарыштап дамуы 60-70-жылдары өріс алды. Өйткені, бизнес те бұл аппаратты өте белсенді түрде қолдана бастады. Жалпы, біздер американдық демократияның ашықтығын жақсы білеміз. Ондағы бизнесмендер өздерінің қоластындағыларын осы аппараттан тестілеуден өткізуді мақ­сат тұтты. Нәтижесінде, көптеген «өтірікші мамандар» пайда болды. Өмірлік тәжірибеге дендеп енгеніне қарамастан, бір қызығы, АҚШ-тың өзінде көптеген оппоненттер полиграфты қолдануды тоқтатуға тырысты. Сөйтіп, полиграфиялық тексеруде адам құқын бұзып, бұл тәсілді басқаша пайдаланушылар болса, олардың жолдары кесілді. Ал, енді мемлекеттік қауіпсіздікке келгенде АҚШ-та көптеген құрылымдарда енді қызметке келіп жатқандар мен бұрыннан қызмет етіп жүргендердің өздері полиграфиядан өткізілді.
– Жарайды, бұл АҚШ-тағы жағдай. Ал, сіздер қазір не істеп жатырсыздар?
– Мен де осы сұраққа жауап беруге келе жатырмын. Яғни, оларда тек  әскерлер мен барлаушылар ғана емес, керек десеңіз, энергетика мен су ресурстары да, яғни, кез келген саладағы қызметтегі тұлғалар полиграфтық тексеруден өткізілді. Ал, біздегі жағдайдың қарқыны тым нашар.
Мен жақында Ресей полигра­фологтарының бір семинарында болдым. Бізге қарағанда оларда бұл сала анағұрлым жақсы жүріп жатыр. Бірақ, нормативтік құқықтық базаға келгенде, тағы да ақсайтыны рас. Заңгерлер мен полигрофологтардың бір тобы «иә, мұны заңды түрде бекіту керек» десе, екінші топ «қажеті жоқ» дейді. Жалпы алғанда, әлемде полиграф туралы заң жоқ. Соған қарап, мұны пайдалануға негіз жоқ деуге тағы болмайды. Өйткені, бізде компьютер туралы, жарық шам жайында заң жоқ, бірақ, біз оны күнделікті тірлікте қолданып келеміз ғой? Сол сияқты, полиграф – бұл бар болғаны амал. Полиграф туралы заңның жоқтығына қарамастан, арнайы қызметтерге азаматтар тестілеуден өту арқылы қабылданады.
– Шын мәнінде, полиграфия не нәрсеге жағдай жасайды?
– Полиграфия, ең алдымен, тәжі­рибені жақсы жүргізуге мүм­кіндік береді. Оны қыл­мыстық құрылымдарда, сондай-ақ, жемқорлыққа байланысты қолданудың маңызы зор. Егер де қандай да бір ойында бұзық ниеті болған адам соны жасаудың алдында полиграфтан өтетінін еске түсірсе, онда ол сол құқықбұзушылыққа жол бермейтін еді.
– Жалпы, полиграфологты да алдауға болады ғой?
– Болады. Егер де біз сіздермен дұрыс емес құрылымды жасайтын болсақ, егер де тестілеудің тәсілін сақтамайтын болсақ, олай болса, соған сәйкес нәтиже алатынымыз сөзсіз ғой? Бұл деген диагностика. Сондай-ақ, полиграфтың ықтималдық әдісі, расында да белгілі бір қателіктері бар. Полиграфтық тексеру кезіндегі оның қателігі көп болса 10 пайызды ғана құрайды. Ал, қалған 90 пайыздың қандай екенін қазір мен сіздерге дәлелдеп берейін.
Диагностиканың тәсілін мың­даған жылдар бойы зерттеген АҚШ-та арнайы институттар бар. Диагностиканың басым бөлігі медицинада қолданылады.   Рентгенограмма бізге ықтималдылықтың 80 пайызын, ал, магниттік-резонанстық томография 90 пайызын, магниттік-резонанстық томографияның компьютерлік 3D деп аталатын түрі 95 пайызын береді. Ал, полиграфия осы ықтималдылықтың аралығында көрінеді. Психологиялық тестілеу­ден өтудің өзі ықтималдылықтың 60 пайызын береді екен. Сот сараптамасы да 80-90 пайыздың аралығындағы ықтималдылықты көрсететінін жақсы білеміз. Оның 20-15 пайызы қате тұжырымдарға ұрындырады. Сондықтан да, полиграфия сот медициналық сараптамасымен ықтималдылығы жөнінен теңеседі.
– Осында қатысып отырған судьядан сұрап көрелікші, полиграфиялық тестілеудің нәтижесін дәлелдеме ретінде қолдануға бола ма?
Қасым ҚАЛМАҒАМБЕТОВ:
– Дәлелдеме жалпылай алғанда қолданылады. Сот, мәселен, поли­графияның, сараптаманың, болмаса, куәгердің айғақтарына иек артады. Осы дәлелдемелердің барлығы толықтай зерттеліп, нәтижесінде, соған сәйкес баға беріледі.
– Полиграфолог мамандарды қайда, қалай дайындайсыздар?
Андрей ГАЙДАМАШЕВ:
– Алматы полиграфологтарының қауымдастығында оқу орталығы бар. Менің басқаруымдағы осы оқу орталығында полиграфолог мамандарын дайындаймыз. Осындай жұмысты жүргізуге Әділет министрлігінің рұқсаты берілген.
Шынқуат БАЙЖАНОВ:
– Полиграфияны сараптама деп айтуға бола ма?

Андрей ГАЙДАМАШЕВ:
– Біз бұл жерде тағы да құқықтық тығырыққа тірелеміз. Ресейде бұл кішкене болса да жетілдірілген. Оларда өтірікті әшкерелеуші детектор әдісін қолдану арқылы сот психо-физиологиялық сараптамасын жүргізу дегендей түсінік бар. Құқықтық тығырық – құқықтық нормативтік базаның жоқтығында болып тұр. Одан да тереңірек айтар болсам, бізде сараптама әдісі де жоқ. Бұл бізде тұрмақ, Ресейде де жоқ.

Гүлнәр БАЙСАЛАМОВА:
– Егер құқықтық база жоқ болса, онда оны несіне талқыламақпыз?

Андрей ГАЙДАМАШЕВ:
– Бірақ, полиграфияны қолдануға тыйым салынбаған ғой.

Шынқуат БАЙЖАНОВ:
– Әсіресе, қылмыстық іс барысында өтірік айтатын куәгерлер жиі кездеседі. Осы үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылатынын біле тұра, олар қорықпайды. Өйткені, осы күнге дейін өтірік айтқан куәгерлер жауапқа тартылған емес. Полицейлер егер нашақордан есірткі тәркілейтін болса, куәнің көз алдында сол операцияны жүргізеді. Бұл куәлар бар болғаны, «менің қатысуыммен одан есірткі тәркілеп алды» дегенді айтады. Ал, қазіргі уақытта тәжірибе барысында біздің жиі бетпе-бет келіп жүрген мәселеміз, осы куәлардың өздері көп жағдайда өтірік айтады. Неге? Өйткені, құқыққорғау органы өкілдері оған өздерінің таныстарын, не болмаса, Сейфуллин көшесіндегі жұмыссыздарды «ақша төлейміз» деп алып келіп, қатыстыра салады. Ал, біз, адвокаттар, осындайда куәларды арнайы аппаратта тексеруді сұрап жатамыз. Расында да, бізде құқықтық база жоқ. Сондықтан, біздің бұл ұсынысымыз қолдау таппай жатады. Егер бұл полиграфты заңды түрде бекітіп, оны сот сараптамасына қосатын болсақ, онда осы аппараттан тестілеуден өткен куәнің ғана сөзін негізге алып, жинақталған дәлелдемелер негізінде судья шешім шығарса, бұл адвокатқа да қолайлы болар еді. Егер сол куә аппараттан тексерілуден өтуге қарсылық білдірсе, онда оның арғы жағы таза емес деген сөз. Тексеруден өтпеу – өзінің құқы. Онда оған күдікпен қарауға болады.
– Жақсы, полиграфияның қыл­мыстық құрамды анықтаудағы рөлін білдік. Бұл аппараттан тексеруден өту әркімнің өз құқы. Ал, мынадай жағдайда ше? Мәселен, мен бір жақсы жұмысқа тұрғым келіп барып едім, олар маған «аппараттан тексерілуден өтесің» дейді. Бұл адамның құқын бұзу болып есептелмей ме?

Андрей ГАЙДАМАШЕВ:
– Бұл да өте жиі кездесетін мәселе. Мұндай жағдайда, иә, адамның құқы шектеледі. Бір жағынан, біз жұмыс берушінің де құқын ойлауымыз керек қой? Мәселен, міне, келісімшартта көрсетілген талаптар бойынша, сен ішпеуің, темекі тартпауың керексің. Маған оның менің мекемемнен ештеңені ұрламағаны қажет. Жұмыс беруші өзіне осындай қызметкерді алғысы келеді. Ал, енді өздеріңіз де ойлап қараңыздаршы, жұмысқа қабылданар алдында кейбір жұмыс берушілер сіздің психологпен әңгімелесуден өтуіңізді сұрайды. Былай қарасаңыз, ол да адамның құқын шектеуге жатпай ма? Өйткені, ол жерде де «Іштің бе, темекі тарттың ба, құмар ойындарды ойнадың ба?» дегендей сұрақтарға жауап беріледі. Бұл адамның құқын шектеу ме?

Сергей БОРОВИНСКИЙ:
– Осы жерде мынаған мән берсеңіздер: мен, мәселен, министрлікке жұмысқа орналасуға келемін, олар мені полиграфтан өтуге міндеттейді. Ал, осы мекеменің басшысын жоғары жақ тағайындады. Сол басшыны осы қызметке тағайындағаннан кейін полиграфиядан өткізіп, оның ойын білгеннен кейін неге қызметінен қуып жібермейді? Бірақ, ешкім де бұлай етпейді. Бұл жердегі негізгі мәселе – тағайындаған биліктің сенімін ақтау. Егер департамент басшысы қызметкерлерін осы аппарат арқылы алса, ал, сол басшының өзін осы аппарат арқылы тексеріп алды ма деген мәселе туады. Егер  полиграфологтан өту керек болса, онда халықтық медицинаның ішінен арнайы бөлім ашып қойсын, сосын содан барлығымызды бірақ өткізетін... Керісінше, бұл анағұрлым сенімді болады.

Андрей ГАЙДАМАШЕВ:
– Полиграф қалай жұмыс жасайды? Шетелдік белгілі бір ғалымның:  «Мен бұл аппараттың қалай жұмыс істейтінін білмеймін, бірақ, бұл жұмыс істейді», –  дегені бар. Осы сөзді қолданғанды американдықтар өте жақсы көреді екен. Тек полиграфологтар ғана емес, жалпы, адамзат әзірге адамның физиологиясының түпкі процесін танып білген жоқ. Бірақ, көпжылдық тәжірибе адамды оқытуға болатынын түсінді. Ол үшін бірнеше фактор бар. Біріншісі – біздің әрқайсымыздың физиологиямыз жеке-дара. Яғни, жүрек соғысы, тыныс алу, тердің бөлінуі әр адамда әртүрлі жүреді. Осы ерекшелікті бақылай алатын адамдар бар. Бірақ, мұндай адамдар бар-жоғы 10 пайызды ғана құрайды екен. Өзінің ағзасын бақылай алатын осы 10 пайыз адамның өзі тәжірибелі полиграфологты шаң қаптыруы үшін көпжылдық дайындық жүргізуі қажет.          
Біздің зерттеулеріміздің 90-95 пайызы шындыққа жанасады. Егер біз бұл аппаратты қолданатын болсақ, онда бізге жұмыс істеу де жеңілдей түсетін еді. Оның физиологиялық реакциясы жоғары. Ол шындықты дәл айтады. Егер бізде осындай нәзік құралды пайдалануға мүмкіндік болып тұрғанда, оны неге қолданбасқа? Өтірікті әшкерелейтін бұл әдіс жылдар бойы жетілдіріліп, зерттеулердің жүргізілгенінің нәтижесі. Яғни, ол тексерілген әдістеме.

Сергей БОРОВИНСКИЙ:
– Егер де біз арнайы қызметке жұмысқа бару үшін оның белгілі бір талаптары бар екенін білеміз, яғни, мен суда жүзіп, секіріп, тағы басқасын жасауым керек. Ал, егер де кеңестік ҰҚК-нің жақсы жүйесінен өткендер болса, онда олар мынау тұста өздерінің МЕН-ін жоғалтады. Мұны мен неге айтып отырмын. Яғни, арнайы қызметке баруым үшін мен полиграфтан өтуім керек. Олай болса, мен полиграфты айналып өтетін тәсілді оқып үйренуім қажет.

Шынқуат БАЙЖАНОВ:
– Мен адвокат ретінде емес, Қазақстан Республикасының қара­пайым азаматы ретінде пікір білдірер болсам, онда кез келген ғылым мен техниканың қазіргі жетістігі халықтың игілігіне қызмет етуі керек дер едім. Егер АҚШ-та, Еуропада, көршіміз Ресейде ғылымның, техниканың бұл жетістігі халыққа көмек көрсету, ақиқатқа қол жеткізу мақсатында бұрыннан қолданылып келе жатса, біз сол американдықтардың демократияшыл екендігін біліп тұрып, «жоқ, мұның бізге керегі жоқ» деп, басымызды ала қашамыз. ТМД елдеріне қарағанда адамның құқығы жоғары деңгейде сақталатын Америка халқы туралы осылай дейміз. Полиграфты Кеңес одағы кезінде неге қолданбады? Өйткені, ол уақытта мықты диктатура үстемдік етті. Яғни, бізге ол заманда ақиқатты іздеудің қажеті де жоқ болды. Бір ғана ақиқат, ол – партия болғанын жақсы білеміз. Партия егер «мынау дұрыс» десе, бітті, онда бәрі «сол дұрыс» деді. Өкінішке қарай, қазіргі біздің сот жүйеміз Америкадағыдай еркін емес. Оны мойындауымыз керек. Егер судьялар ақиқатты іздегісі келсе, құқық қорғау органдарының негіздері бойынша, сондай-ақ, біздердің, яғни,  қорғаушылардың негіздеріне сүйеніп, сол бойынша ешкімнің пікіріне бағынбайтын өзінше жеке шешім шығарады. Біздегі үш билік тармағы өздерінше дербес болса, судья ақиқатқа қол жеткізгісі келсе, онда олар қазіргі ғылымның барлық жетістігін пайдаланулары керек. Меніңше, полиграф – адамның қол жеткізген табысының бірі. Мен арнайы маман болмасам да, фильмдерді қарап, кітаптарды оқып отырып бай­қағанымдай, полиграф адамның психо-физиологиясын таниды. Егер адам ақиқатын айтса, онда белгілі бір реакция жүреді. Құқықтық мемлекет құрамыз десек, онда біз мұны қолдануымыз қажет. Әсіресе, қылмыстық, азаматтық сот өндірісінде қолданудың мәні зор. Өйткені, Қылмыстық іс жүргізу кодексі өтірік айтылған сөз үшін қылмыстық жауапкершілікке тартуды көздегенімен, ол әзірге жұмыс істемей тұр. Жалпы, тәжірибеде куәгерлерді өтірік айтқан сөзі үшін жазаға тартқанын көрген де, естіген де емеспіз. Яғни, бізде куәгерге шындықты айтқызуға мәжбүрлейтін ешқандай тетік жоқ. Сіздің Қылмыстық кодексіңіз ешкімді қорқыта алмайды. Ал, осындай жағдайда, ең болмағанда, полиграфты қолданған жөн емес пе? Сондықтан да, мен мұны заңды түрде бекіту керек деп есептеймін. Адвокаттарға керегі – ақиқат.

Андрей ГАЙДАМАШЕВ:
– Расында да, бұл полиграфия ешқандай да қарама-қайшылық туғызбайды. Оны техникалық құрал ретінде пайдалануға мүмкіндік бар. Бұл дәлелдемені  алудың бір тәсілі.
Мені бір қуантатыны – біздің осы отырыста «қажет пе, жоқ па?» деп талқылауымыздың өзі жақсы қадам. Өйткені, бұл бірте-бірте полиграф туралы заңның қабылдануына, сөз жоқ, жол салады.

Гүлнәр БАЙСАЛАМОВА:
– Егер бұл заңды тұрғыда қол­данысқа енгізіліп жатса, біздер адам құқығының сақталуы үшін оның заңдылығын қадағалайтын боламыз. Сондай-ақ, қанша дегенмен, тестіден өткізетіндер де ет пен сүйектен жаралған жандар, олардың да сатылып кетпеуі үшін, осы жағдайлардың барлығын заңда қарастыру керек деп есептеймін.

Қасым ҚАЛМАҒАМБЕТОВ:
– Негізінде, бүгінгі тақырып – полиграфияның арнайы қызмет органдары қызметкерлерін жұмысқа қабылдаудағы жайы болатын. Арнайы қызметке болсын немесе басқа мемлекеттік қызметтерге басқарушылық, болмаса, қарапайым қызметке қабылдауда полиграфиядан тестілеуден өткізу оған қандай да бір шектеу қоймақ. Өйткені, кез келген адамның өзінің жаны қалап тұрған жұмысына баруы үшін полиграфиядан тестілеу­ден өтуіне тура келеді. Егер ол бұл шектеуге дайын болмаса, онда оның бұдан бас тартуы өзінің құқығы. Бүгінгі күні бұл тақырып талқыланып жатса, яғни, ол «пісіп, жетілген» деген сөз. Егер заңнамалық тұрғыда қолдану талап етіліп жатса, онда біз де қолдануға дайынбыз.

Сергей БОРОВИНСКИЙ:
– Полиграфолог деген ол өзінің қойған сұрақтарына «иә», «жоқ» деген ғана жауаптар алып, солардың негізінде белгілі бір сарап жасайды. Бүгінгі күні психо-физиологиялық сараптамадан өтуді арнайы мамандар, яғни, 5-6 жыл көлемінде арнайы медициналық институтта көз майларын тауысып, оқып-тоқыған дәрігерлер мен психиатрлар жүргізеді. Егер де бұл күнде алдымызда полиграфияны қоғамға кеңінен енгізу мәселесі тұрған болса, онда қазіргі уақытта бұл салада полиграфологтардың отырғанындай емес, арнайы мамандарды енгізуді де ұмытпағанымыз жөн шығар.
– Ой-пікірлеріңізді ортаға сал­ғандарыңыз үшін рақмет.
Айман СЕЙІЛБЕКҚЫЗЫ,
«Заң газеті» 

<a href="http://shynyrau.kz/"><img class="aligncenter size-full wp-image-21146" alt="Оян, НАМЫС" src="http://shynyrau.kz/wp-content/uploads/2016/10/158439b9b38296a975e34e92e247d9dc.gif" width="702" height="134" /></a>